غیبت و بدگویی در قرآن و روانشناسی

بسم الله الرحمن الرحیم

وَیْلٌ لِّکُلِّ هُمَزَةٍ لُّمَزَةٍ (1) الَّذِی جَمَعَ مَالاً وَعَدَّدَهُ (2) یَحْسَبُ أَنَّ مَالَهُ أَخْلَدَهُ (3) کَلَّا لَیُنبَذَنَّ فِی الْحُطَمَةِ (4) وَمَا أَدْرَاکَ مَا الْحُطَمَةُ (5) نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ (6) الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ (7) إِنَّهَا عَلَیْهِم مُّؤْصَدَةٌ (8) فِی عَمَدٍ مُّمَدَّدَةٍ (9)

به نام خداوند بخشنده مهربان

واى بر هر عیبجوى(غیبت کنندۀ) مسخره‏ کننده‏اى ! (1) همان کس که مال فراوانى جمع‏آورى و شماره کرده (بى‏آنکه مشروع و نامشروع آن را حساب کند)! (2) او گمان مى‏کند که اموالش او را جاودانه مى‏سازد! (3) چنین نیست که مى‏پندارد ؛ بزودى در حُطمه ( آتشى خردکننده) پرتاب مى‏شود! (4) و تو چه مى‏دانى حُطمه‏ چیست؟! (5) آتش برافروخته الهى است، (6) آتشى که از دلها سرمى‏زند (7) این آتش بر آنها فروبسته شده، (8) در ستونهاى کشیده و طولانی (9)

از فوائد خواندن آن:
امام صادق (ع) : و من قرأ «ویل لکل همزة...» فى فریضة من قرائضه نفت عنه الفقر و جلبت علیه الرّزق و تدفع عنه میتة السوء.(299) کسى که سوره «همزه» را در نمازهاى واجب خود بخواند، خدا فقر را از او دور نموده، و رزق و روزى را به سوى او جلب مى کند، و مرگ بد و ناگوار را از او دور مى‏سازد.

شأن نزول سوره همزه :
این سوره درباره پنج طایفه نازل گردیده است: 1ـ عیب جویان 2ـ بدگویان که آبروی مردم را در هم شکنند و شخصیتشان را در خطر اندازند 3ـ سخن چینان و دو بهم زنان 4ـ سرزنش و مسخره کنندگان که با اشاره سر و چشم و با زبان ، مردم را مسخره کنند و زخم زبانشان زنند 5ـ مال و پول پرستانی که به جای خدا ، مال و ثروتشان را بپرستند .

غیبت از منظر روانشناسی:

امی شانون :«وقتی از دست خودمان و آن چه هستیم، رضایت نداریم، گاهی سعی می کنیم اشخاص دیگری را هم پیدا کنیم که بدتر از ماجلوه کنند.این طوری، دیگر ما ته جدول نیستیم و حداقل یکی مانده به آخریم. غیبت، این فرصت را به ما می دهد که شخص مورد نظر را در ذهن دیگران، تا می شود به ته جدول بفرستیم.»

دکتر فرانک مک آندرو معتقد است برای غیبت کردن، هزار و یک علت وجود دارد و بعضی از این علت ها اصلاً بیمارگونه نیستند: «مثلاً وقتی در جمعی نشسته ایم و کسی شروع به غیبت از دیگران می کند، ما هم ممکن است به حکم این که «خواهی نشوی رسوا همرنگ جماعت شو» وارد بحث شویم. اساساً آدمیزاد دوست دارد که بخشی از یک جمع و عضوی از یک تیم به حساب بیاید. خیلی از آدم ها همین طوری، احساس مهم بودن می کنند. به علاوه، وقتی اعضای یک جمع، اطلاعات وسوسه کننده ای را با هم به اشتراک می گذارند، احساس صمیمیت در بین اعضای گروه، افزایش می یابد. غیبت کردن از دیگران، این فرصت را به ما می دهد که برای دقایقی هم که شده، خودمان را به کانون توجهات تبدیل کنیم. این احساس «قرار داشتن در کانون توجهات» برای اکثر آدم ها لذت بخش است.» البته دکتر فرانک مک آندروهم در نتیجه گیری نهایی اش تأکید می کند که: هیچ کدام از این حرفها دلیل موجهی برای غیبت کردن نیستند و غیبت، بدون تردید، نشانه ی بارزی از ضعف شخصیتی محسوب می شود.

استیون را برتز، نویسنده و روان شناس، اعتقاد دارد که حسادت، شایع ترین علتی است که باعث می شود آدم ها به غیبت کردن (والبته غیبت های دانسته)بپردازند:«اگر به خاطر محبوبیت، قیافه ی ظاهری، موقعیت مالی، پرستیژ اجتماعی و امثال این ها به کسی حسادت بورزیم، غیبت، وسیله ی خوبی برای مخدوش کردن چهره ی آن شخص خواهد بود. یا اگر کسی بر حقمان بدی کرده باشد، مثلاً پولمان را خورده باشد یا در جمع، ضایعمان کرده باشد و... می شود از غیبت به عنوان سلاحی برای تخریب شخصیت او و انتقام گیری شخصی استفاده کنیم. متأسفانه خیلی از ما این کار را می کنیم.»
روان شناسان از غیبت به عنوان یک «خشونت ارتباطی» یاد می کنند و آن را نوعی قلدری و زور گیری کلامی می دانند. فرانک آندرو می گوید: «ما با غیبت کردن سعی می کنیم احترام، آبرو، محبوبیت و یا روابط اجتماعی افراد را از آن ها سلب کنیم. به علاوه، غیبت نوعی سعی در جهت حذف فرد غیبت شونده از جمع آشنا است.»

امی شانون نیز اعتقاد دارد که: «وقتی ما غیبت می کنیم، در حقیقت، داریم از اعتمادی که شخص غیبت شونده به ما داشته است، سوءاستفاده می کنیم. مثلاً ما را به حریم زندگی خصوصی اش وارد کرده و یک حرف خصوصی را با ما در میان گذاشته، اما ما داریم در غیاب او بخش هایی منفی از این رابطه ی خصوصی را برای دیگران بازگو می کنیم. واضح ترین تفسیر غیبت، این است که غیبت کننده، شایسته ی اعتماد نیست. این را هرفرد شنونده ای، اگر عاقل باشد، خیلی زود می فهمد.» به نظر امی شانون، حتی اگر گفتن یک چیز خصوصی از زندگی دیگران، از نظر خودمان، بار منفی نداشته باشد، باز هم حق نداریم بخشی از زندگی خصوصی شخص را در حضور دیگران و در غیاب خودش مطرح کنیم. او می گوید: «خصوصی، خصوصی است. چه به نظر شما مهم باشد، چه نباشد.»
استیون رابرتز نیز بر این باور است که شنونده ی غیبت در واقع به شخصیت خودش توهین می کند: «اگر اجازه بدهید شخصی در حضور شما از شخص دیگری بد گویی بکند، در حقیقت، اجازه داده اید که او برای شما تصمیم بگیرد. چرا که به هرحال، وقتی حرف های او تمام شود، ذهنیت شما تا حدی نسبت به فرد غیبت شونده تغییر پیدا می کند. این یعنی، شخص غیبت کننده در برقراری رابطه و تنظیم سطح رابطه تان با شخص غیبت شونده، به جای شما تصمیم گرفته است. اگر او اشتباه کرده باشد - که شخصیتاً همین انتظار می رود - شما هم به اشتباه می افتید.»
دکتر فرانک مک آندرو می گوید: «وقتی پشت سر شخصی بدگویی می کنیم، در حقیقت، داریم آبرویش را می بریم. از بین بردن آبروی افراد، آن هم در شرایطی که خودشان حضور ندارند تا از آبرویشان دفاع کنند، درست مثل این است که آن ها را بکشیم. البته غیبت، تیشه به ریشه ی سه نفر می زند. گوینده ی غیبت که به غیبت شونده اجازه نمی دهد تا از خودش دفاع کند، در واقع، دست به ترور شخصیت خودش می زند. شنونده ی غیبت هم که خیلی راحت می تواند بگوید: نه، من نمی خواهم چنین حرف هایی را بشنوم و... و نمی گوید. پس او هم ضعف شخصیت اش را آشکار می کند. پس گوینده و شنونده ی غیبت، پیش از غیبت شونده می میرند.»
روایات متعدد به خوبی نشان می دهد که اگر شخصی گناه کند و مستور باشد، غیبت او جایز نیست. آموزه های دینی توصیه می کنند کسی که می خواهد از غیبت توبه کند، باید از هر دو جهت، تسویه حساب نماید. اول، برای ادای حق الله، طبق قاعده ی عمومی سایر گناهان، توبه کند و دوم، برای ادای حق الناس، از غیبت شونده حلالیت بطلبد. اگر هم دسترسی به غیبت شونده برایش میسر نباشد، باید برای او و گناهانش استغفار کند.

تکنیک هایی برای دوری از غیبت

استیون رابرتز برای پرهیز از غیبت، پیشنهادهای جالبی می دهد که البته به قول خودش، تمام این پیشنهادها به یک پیش فرض احتیاج دارند: باید با خودمان رو راست باشیم.
1-صادقانه از خودمان بپرسیم چرا می خواهیم چنین حرف هایی را بشنویم؟ واقعاً خوشمان می آید چنین حرف هایی را پشت سر خودمان بگویند؟ اگر خود شخص غیبت شونده از این صحبت ها خبر دار بشود، چه احساسی پیدا خواهد کرد؟ آیا این حرف ها آبروی شخص غیبت شونده را به خطر نمی اندازد؟ آیا او را در جمع دوست و فامیل، منزوی نمی کند؟پاسخ به این سؤالات ،کمکتان می کند تصمیم درستی بگیرید.
2-سخت است، اما سعی کنید وقتی در مقابل تان غیبت می کنند، شنونده نباشید. با یکی دوبار استقامت، بارهای بعدی برایتان آسان تر می شود. می توانید خیلی مؤدبانه به شخص غیبت کننده بگویید: «ببخشید. من نمی خواهم این حرف ها را بشنوم. این کار به نظرم درست نمی آید.»
3-سعی کنید دیگرانی را که در آن جمع یا در بین دوست و فامیل هستند و مثل شما فکر می کنند، به صحبت و واکنش وادار کنید. کاری کنید که پیدا کردن دو گوش شنوا، برای شخص غیبت کننده هر روز سخت تر و سخت تر شود.
4-اشتباه ترین کار، این است که وقتی مقابل تان غیبت می کنند، کناری بنشینید و بگویید: من فقط یک گوشه نشسته بودم. این، بی گناهی تان را ثابت نمی کند.برعکس، به این معناست که شما هم به همان اندازه مسؤول و مقصرید که شخص غیبت کننده. اگر شما نگذارید که شخص غیبت کننده توجهی را که می خواهد، به دست بیاورد، ممکن است او از ادامه ی حرف هایش منصرف شود.
5-برای این که حرفتان به غیبت کننده بر نخورد، بهتر است از غیبت کننده هم در خواست کنید که به شما برای اجرای تصمیم و محقق شدن قول و قرار شخصی تان مبنی بر پرهیز از غیبت، کمک کند. سعی کنید لحنتان طوری باشد که به او برنخورد. بهتر است فقط در مورد خودتان صحبت کنید و اصلاً در مقام نصیحت بر نیایید.
6-اگر در حضورتان غیبت شخص دیگری را کردند، می توانید زیرکانه و به تدریج-والبته محترمانه-مسیر بحث و موضوع صحبت را عوض کنید.
7-به ریشه ها و علل غیبت فکر کنید. روی آن ها تأمل کنید. شما به کدام یک از آن دلایل، دارید غیبت می کنید؟ به کدام یک از آن دلایل دارید به غیبت گوش می دهید؟ هر وقت خواستید شروع به غیبت کنید، درباره ی علت و ریشه اش با خودتان صادقانه فکر کنید.
8-روان شناسان، سرسختانه اعتقاد دارند که بسیاری از غیبت ها به دلیل ضعف شخصیتی در غیبت کننده و غیبت شونده اتفاق می افتد و ادامه می یابد. آیا شما واقعاً با چنین مشکلاتی در شخصیت تان دست به گریبان اید؟ از روان شناسان برای حل مشکل شخصیتی تان کمک بخواهید.
9-وقتی می بینید دارید دوباره غیبت را از سر می گیرید، بلافاصله توجه خودتان را به سمت چیزهای مقدس و روحانی و کلام شخصیت های ارزشمند سوق بدهید. سرشناسان ادیان مختلف درباره ی غیبت ، حرف های تکان دهنده ای زده اند. بهتر است یکی دو تا از این حرف ها را از حفظ کنید و همیشه موقع غیبت، آن ها را به خاطر بیاورید. نام خدا را به زبان بیاورید و از او کمک بخواهید. (منبع: قرآن و اینترنت:سایت همشهری)

/ 11 نظر / 196 بازدید
نمایش نظرات قبلی
حوری آسمان

به امید ظهور اصلاح گر موعود... چه دعای خوشگلی ...

صبا

بسم الله الرحمن الرحیم...خدمت استاد گرامی و خانواده محترم سلام و عرض ادب...عید سعید فطر رو تبریک می گویم و انشا الله عبادات و طاعات مورد قبول حق واقع شده باشد..تشکر از نوشته زیبایتون که هم جنبه دینی هم روانشناسی دارد...امید است بهش عمل کنیم و عوض گفتن عیب و فاش دادن اسرار بندگان خدا...قدمی در ایجاد محبت و انجه را که برای خود نمی پسندی برای دیگران نپسند رو در عمل نشان دهیم ...انشاالله

حوری آسمان

سلام استاد. کامل خوندم و بعضی قسمتهاشو برای فهم بهتر به دفعات تکرار کردم. مدت زمانی میشه که تو محیطی قرار گرفتم که غیبت کردنهاشون خسته ام کرده. دنبال یه بینش و زیرکی بودم که خودمو از این بساط غیبت بکشم بیرون. البته هدف اصلی ام حفظ ارامش شخصی و بهبود عملکرد خودم بود. به هر حال به خاطر این متن اگاهانه و بجا سپاس.

حوری آسمان

من باور دارم که دوستى واقعى به رشد خود ادامه خواهد داد حتى در دورترين فاصله‌ها. جمله ای از نلسون ماندلا تقدیم به استاد بزرگوار که حتی با وجود ماه ها ندیدن یادش فراموش نمی شود.

حوری آسمان

وبلاگ حوری آٍسمان با قلم توانمند و زیبای الهه ی امید گلباران شد.......................

سلام استاد عزیز کجایین؟ نیستین؟ خسته شدم از بس هر صبح و شب به امید یه مطلب جدید به وبتون سر میزنم اما خبری نیست إ پایدار و مستدام باشین ایشالا

...

خیلی وقته مطلب نمی نویسید چرا؟[سوال][سوال]

مسافر

سلام استاد جان این روزا حالم خوب نیست...امتحانات پایان ترمم هم از فردا شروع می شه و آمادگیشو ندارم... برای هدایت تحصیلی بچه ها هنوزم باید مدرسه برم... دعام کنید خیلی...

فرشته

سلام استاد خیلی وقته ننوشته اید! وقتی دیر میشه ادم ناخوداگاه فکر میکنه به اتفاق هایی که نباید فکر کنه! خیلی ها نگران هستن اما من میدانم که ادم ها زمانی براشون پیش میاد که میخوان برای خودشون باشند وفکر کنند ..... در تنهایی خود هم ما را از دعای خود بی نصیب نکنید.

a.h

ممکنه مسخره به نظر بیاد ولی واقعا اتفاق میافته!می خوای صورت کسی رو که واقعا دوست داره ببینی؟اینو به 10 نفر بفرست بعد برو به ادرس http://amour-en-portrait.ca.cx/(این یه بازی فرانسویه)صورت کسی که دوست داره ظاهر میشه خطر سوپریز شدن!